سوره مملو از تأکید است و هرچقدر تأکید یک متن زیادتر باشد نشان از اهمیت و جایگاه خاص آن متن دارد. گویا متن این سوره چنان در سرنوشت و زندگی بشر اهمیت دارد که بالغ بر 30 مرتبه فقط با إنّ مورد تاکید قرارگرفته شده است. با دقت در این سوره می‌توان اسلوب موارد تأکیدی با إنّ را به دو ساختار پیش رو تقسیم کرد: «إنّ + اسم (اسم ظاهر) + خبر(ظاهر، جمله و شبه جمله)» و«إنّ + اسم(ضمیر متصل) + خبر( جمله و شبه جمله)»، در ادامه بحث به خاطر پرهیز از اطاله کلام، به ذکر مواردی از این دو اسلوب اکتفا می‌شود:
الف ـ إنّ + اسم (اسم ظاهر) + خبر(ظاهر، جمله و شبه جمله)
﴿إِنَّ زَلْزَلَهَ السَّاعَهِ شَیْ‏ءٌ عَظِیم﴾ (1) چنانچه ملاحظه می‌شود این سوره درهمان ابتدای کلام با تأکید به‌وسیله‌ی إنّ، شروع می‌شود و بر مسئله خطیر قیامت و اعتقاد به معاد که از ارکان اصلی دین است تکیه و تأکید می‌کند.
﴿إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهار إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یُرِید﴾ (14) در این آیه نیز که ازجمله نخستین آیات این سوره مبارک است، دو بار جمله به‌وسیله إنّ مورد تأکید قرارگرفته است
﴿إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصَّابِئِینَ وَ النَّصارى‏ وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ شَهِیدٌ﴾ (17) یکی از آیاتی که إنّ در آن بسامد بالایی دارد همین آیه است که از تأکید بسیار بالایی نیز برخوردار است و دلیل این امر نیز به اهمیت موضوع و کلام برمی‌گردد که در این آیه بر شهادت و نظارت خود خدا بر اعمال تأکید شده است و بیانگر این نکته ارزشمند است که هیچ‌گاه مؤمن و مشرک در یک ظرف نمی‌گنجند بلکه مسیری کاملاً معکوس را طی خواهند کرد. علاوه بر آنچه ذکر شد، نکته فراوان دیگر، وجود نوع ادبی به نام «تصدیر الجملتین بإنّ»، است؛ در این نوع ادبی غرض تأکید مضاعف است و در حقیقت جمله در ابتدا یک‌بار با إنّ تأکید شده است اما خبرش نیز به‌صورت مجزا با إنّ تأکید شده است که شاعران نیز گریزی بر این نوع تأکید داشته‌اند مانند سخن جریر:
إنّ الخلیفه إنّ الله سربله سربال ملک به تزجی الخواتیم
إنّ الله سرباله خبر برای إنّ اولی است که برای تاکید روی تأکید تکرار شده است و در آیه 17 نیز این تأکید بر تأکید وجود دارد، زیرا ﴿ إِنَّ اللَّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ ﴾ خبر برای إنّ اول است. (الدرویش، 1999، 5: 113) همان‌طور که بیان شد؛ موارد تأکید با إنّ بسیارند که در ادامه بحث به ذکر عدد آیات مابقی، بسنده می‌شود «آیه 18، آیه 23، آیه 25، آیه 38 (2مرتبه)، آیه 39، آیه 40، آیه 47، آیه 53، آیه 54، آیه 58، آیه 59، آیه 60، آیه 63، آیه 64، آیه 65، آیه 66، آیه 70 (2مرتبه)، آیه 73، آیه 74 و آیه 75».
ب ـ إنّ + اسم(ضمیر متصل) + خبر( جمله و شبه جمله)
﴿ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُراب﴾ (5) این آیه با استفاده از إنّ همانند آیات فوق در تأکید خالص بیان‌شده‌اند؛ زیرا در فارسی می‌توان معادل این حرف را«یقیناً، مطمئناً، بدون شک، صد درصد و…» قرارداد و مشخص است که جملاتی که با این اسلوب مورد تأکید قرار گیرند از ارزش والایی برخوردارند. در آیات زیر نیز إن با ترکیب خاص اسم و خبرش باعث تأکید بر فحوای کلام الهی شده‌اند:
﴿ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوب ﴾ (32)
﴿ فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصار ﴾ (46)
﴿ إِنَّکَ لَعَلى‏ هُدىً مُسْتَقِیم﴾ (67)

3ـ3ـ6ـ1ـ2 تأکید با «أنّ»
«أنّ» نیز، به‌مانند «إنّ» برای تأکید جملات خبری استعمال می‌شود و اسم را منصوب و خبرش را مرفوع می‌کند. در این سوره نیز شاهد دو اسلوب مذکور در إنّ هستیم بدین ترتیب که میزان تکرار اسم ظاهر أنّ در این بخش نیز از اسلوب أنّ با اسم اضمار بیشتر است. که ظاهر واقع‌شدن اسم این دو حرف، باوجود دلالت قرینه بر آن‌ها و مجاز بودن شکل اضمار این اسم‌ها، خود می‌تواند بر تأکید مضاعف مفهوم بینجامد. در ادامه مطالب به بررسی دو اسلوب مذکور در سوره حج پرداخته می‌شود.
الف ـ أنّ + اسم (اسم ظاهر) + خبر(ظاهر، جمله و شبه جمله)
﴿ ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ ﴾ (6) در این آیه به‌وسیله أن بر حقانیت خداوند تأکید شده است ضمن اینکه ضمیر فصل(عماد) موجود بین مبتدا و خبر نیز این تأکید مضاعف را چندین برابر می‌کند و این تأکید غیرمستقیم بر باطل و پوشالی بودن غیر خدا نیز تأکید می‌کند.
﴿وَ أَنَّ السَّاعَهَ آتِیَهٌ لا رَیْبَ فِیها وَ أَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ﴾ (7)
همان‌طور که می‌بینیم در این آیه دومرتبه أنّ تکرار شده است و در هر دو تأکید بر وجود و واقعیت داشتن معاد تأکید می‌کنند ضمن اینکه به خاطر اهمیت این موضوع، « لای نفی جنس» نیز در جمله گنجانده‌شده است تا این تأکید بسیار قوی را در قوی‌ترین شکل خود بیان شود. و یا در آیه مقابل: ﴿ ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ ﴾ (10) با استفاده از أنّ و اضافه شدن «باء» زائد و «لام» زائد؛ به ترتیب به خبر لیس و تابع آن، ظالم نبودن خدا را به مرحله اثبات رسانیده است. این تأکید غیرمستقیم گویای این مطلب است که مجازات و پاداش انسان تنها به خاطر اعمال افراد است نه اینکه خداوند نسبت به کسی حب و یا بغض داشته باشد بلکه ملاک کفّه ترازوی ا
عمال اوست. چنانچه گفته شد؛ موارد تأکید با أنّ نیز از بسامد نسبتاً برخوردار است که در ادامه بحث، تنها به ذکر عدد آیات مابقی، بسنده می‌شود:«آیه 16، آیه 18، آیه 61 (2مرتبه)، آیه 62 (3مرتبه)، آیه 63، آیه 65 و آیه 70».
ب ـ أنّ + اسم(ضمیر متصل)+ خبر (ظاهر، جمله و شبه جمله)
﴿ کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلى‏ عَذابِ السَّعِیرِ﴾ (4) چنانچه می‌بینیم این آیه دارای دو تأکید به‌وسیله‌ی أنّ است که هر دو تأکید در راستای یک هدف ( گمراهی حتمی و بی‌چون‌وچرای مریدان شیطان) و تأکید مضاعف این هدف به کار گرفته‌شده‌اند.
﴿ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتى‏ وَ أَنَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ﴾ (6) این آیه هم به‌مانند آیه 4 از مفهوم باارزشی برخوردار است که سبب تکرار أنّ در آن شده است و این مفهوم ارزشمند همانا زنده شدن مردگان است که تنها در ید خداست و اوست که یقیناً توانای مطلق است.
﴿ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَیُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُم ﴾ (54) چنانچه مشاهده می‌شود در این آیه حقانیت خدا به‌وسیله‌ی أنّ مورد تأکید قرارگرفته است و شکل تأکید شده جمله بر شکل ساده آن ترجیح داده‌شده است؛ زیرا مسئله و موضوع حقانیت الهی، موضوعی بسیار پراهمیت است.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه با کلید واژه هایامنیت ملی، سبک های رهبری، پست مدرنیسم، رهبران سیاسی

3ـ3ـ6ـ1ـ3 تأکید با «قد»
یکی دیگر از شیوه‌های تأکید معانی قرآن استفاده از حرف «قد» است، به‌ویژه هنگامی‌که بر سر افعال ماضی وارد شود تأکید و یقین را به وجود می‌آورد. در سوره حج، از این نوع تأکید تنها در یک موضع استفاده‌شده که به شرح زیر است:
﴿ وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ ثَمُود﴾ (42) چنانچه می بینیم در این آیه دروغ انگاشته شدن پیامبران قبل از حضرت محمد(ص) توسط قوم و هم‌وطنانشان وجود داشته است. این تأکید می‌تواند از باب دلداری نبی اکرم در برابر آزار و اذیت مشرکان باشد.

3ـ3ـ6ـ1ـ4 تاکید با استعمال «لام» به همراه «نون ثقیله»
همان‌طور که ملاحظه گردید، شیوه‌های زیادی برای تأکید جملات خبری وجود دارد، یکی از این انواع وارد شدن نون تأکید ثقیله بر آخر فعل مضارع و مضاعف کردن تأکید آن فعل به‌وسیله‌ی لام تأکید در ابتدای آن است که در سوره مبارکه حج نیز در راستای تأکید معانی و موضوعات ویژه، از این شیوه استفاده‌شده است.
﴿ وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُه﴾ (40) چنانچه می‌بینیم، خداوند یاری‌رساندن به افرادی که دین و آیین الهی پیامبر اکرم(ص) را به هر طریقی یاری نمایند را به‌وسیله شیوه‌ی مذکور تضمین کرده است.
﴿ وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَیْرُ الرَّازِقِین﴾ (58) ﴿ لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا یَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِیمُ حَلِیم﴾ (59) خداوند در دو آیه ی ذکر شده و با استفاده از شیوه‌ی استخدام لام به همراه نون تأکید، بر رزقی الهی تأکید کرده است که در آیه‌ی 59 می‌توان منبع این رزق را پیدا کرد که همانا بهشتی است که خداوند در آیه‌ی مذکور بر واردکردن مجاهدین فی سبیل الله در آن مکان بی‌بدیل، وعده داده است. بنابراین پاداش دادن به مؤمنان در بهشت دومرتبه و با استفاده از شیوه‌ی مطرح‌شده بحث مورد تأکید شده است.
﴿ذلِکَ وَ مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِیَ عَلَیْهِ لَیَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ﴾ (60) در این آیه که منابع آیات پیشین ذکرشده است، نیز تأکید شده است که یقیناً خداوند یاری‌رسان مظلومان است و شکی در آن نیست.

3ـ3ـ6ـ1ـ5 شیوههای فرعی تأکید
قرآن کریم مجموعه‌ای از موضوعات بسیار ارزشمند و مفاهیم کلیدی در زندگی انسان است به همین دلیل برای تعبیر از مفاهیمی که ازنظر محتوایی در سطح بالایی قرار دارند به شیوه‌های مختلف تأکیدی، کلام خود را مورد تأکید قرار داده است. علاوه بر شیوه‌هایی که بدان‌ها اشاره شد، شیوه‌های دیگری نیز در این سوره وجود دارد که در زیر موردبررسی قرار می‌گیرند:
استفاده از «نون تأکید»
نون تأکید به فعل مضارع مثبتی که قبل آن (هل) باشد، در تمام آیات قرآن، تنها یک مورد است (عضیمه، 1404، 3: 446)؛ و آن‌هم در آیه 15 سوره‌ی مبارکه حج است:
﴿مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْیَقْطَعْ فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ ما یَغِیظُ﴾ (15) این شکل نادر از تأکید، با استفاده از استفهام تقریری، بیان‌کننده تأکید بر عدم از بین رفتن بغض و کینه است.
﴿ لِکُلِّ أُمَّهٍ جَعَلْنا مَنْسَکاً هُمْ ناسِکُوهُ فَلا یُنازِعُنَّکَ فِی الْأَمْرِ وَ ادْعُ إِلى‏ رَبِّکَ إِنَّکَ لَعَلى‏ هُدىً مُسْتَقِیمٍ﴾ (67) درواقع تأکید در لفظ «لا ینازعنّک» به‌صورت غیرمستقیم تأکید است بر این مطلب که ازآنجایی‌که ادیانی چون(حنفی، یهودی و مسیحی) ریشه‌ای الهی دارند و دین اسلام کامل‌ترین این ادیان است؛ پس بر این اساس درگیری و مخالفت با دعوت پیامبر به این دین امری نارواست و نباید بدان دامن زده شود. زیرا پیامبر کامل‌ترین شکل دین را بر عموم مردم عرضه داشته‌اند. علاوه بر این روش، روش‌های دیگری نیز وجود دارد که در سوره
حج از آن‌ها برای تأکید مفاهیم استفاده‌شده است که در ادامه بحث به‌صورت اختصار به آن‌ها اشاره می‌شود:
استعمال «لام مزحلقه»
﴿ لِیَجْعَلَ ما یُلْقِی الشَّیْطانُ فِتْنَهً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِیَهِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَفِی شِقاقٍ بَعِیدٍ﴾ (53) استفاده از فی و شقاق که مصدر است و إنّ و لام مزحلقه و نعت برای شقاق همه این موارد تأکید بی‌نهایت شدیدی بر عاقبت فوق‌العاده تاریک ظالمان دارد.
استخدام «لا زائد»
اگرچه «لا» در آیات زیر زائد و نیازی به ذکر آن نیست اما برای تأکید و تقویت نفی کلام به‌کاربرده شده است.
﴿ لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوى‏ مِنْکُم ﴾ (37)
﴿وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى ﴾ (52) چنانچه ذکر شد «لا» در این دو آیه زائد است و از نظر زبانی و ساختاری نیازی به وجود آن نبوده است اما در راستای اهداف تأکید کلام ذکر آن بر حذف ترجیح داده ‌شده است.
به کارگیری «فاء زائد»
این حرف که برای عطف

دسته‌ها: پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید