دانلود پایان نامه

رابطه‌ی عمیق دانش بلاغت و سبک‌شناسی اشاره‌شده است. لذا علم بلاغت به¬عنوان دانشی کهن همواره در بررسی‌های سبک شناسانه لزوماً موردتوجه بوده در همین راستا ارتباط و پیوند پایدار، ناگسستنی، و نزدیک روش‌های تحلیل متن [سبک‌شناسی] با علم بلاغت کاملاً آشکار می‌شود.
سبک، مظهر گزینش شاعر از ادات تعبیر است. (فضل، 1998: 126) به‌عبارت‌دیگر، می‌توان گفت سبک بر گزینش استوار است؛ گزینش این قسمت یا آن قسمت در سطوح گوناگون زبانی مثل سطوح معنایی- واژهای- دستوری و آوایی زبان؛ درنتیجه هر متنی دارای ویژگیهای خاصی خواهد بود که فرآورده گزینشی است که فرد در تمام این سطوح انجام می‌دهد و به‌طورکلی سبک ویژه متن را رقم می‌زند. (مهاجر و نبوی، 1376: 105) بدیهی است بخش اعظم و ویژه از این گزینش و تشخیص به کمک علم بلاغت صورت میگیرد بدین سبب، در مسیر انجام پژوهشهای سبک شناسانه این دانش نقش ویژهای را ایفا میکند. علم بلاغت در پژوهشهای سبک‌شناسی از معیارهای اساسی و بنیادینی است، که می‌توان با بهره‌گیری از آن، ویژگی سبک‌های گوناگون را تشخیص داد وجوه تمایز میان آنها را شناخت. از این نظر که به کمک دانش بلاغت می‌توان ویژگی‌های سبکی اثر را به‌صورت دقیق و مبرهن کشف و بررسی کرد؛ چرا که با بهره‌گیری از آن می‌توان ویژگی‌ها و نشانه‌های گوناگونی را که به‌صورت ناخودآگاه وارد متن می‌شوند شناسایی کرد.

2ـ 8 اقتران سبک‌شناسی و بلاغت
در نقد بلاغی قدیم، سبک از شهرت چندانی برخوردار نبود، بلکه در سالهای اخیر موردتوجه نوگرایان ادبی قرار گرفت. درعین‌حال، نکات مشترکی بین تحقیقات بلاغی قدیم و پژوهشهای سبکشناسی جدید وجود دارد؛ زیرا سبکشناسی ـ همانطور که در کتابهای گوناگون قابل‌مشاهده است ـ از مبانی بلاغی و نقدی کمک میگیرد. اگر در این کتب تأمل بیشتری نماییم درمییابیم که «سبکشناسی عبارت است از روش نویسنده در بیان دیدگاههایش و روشن نمودن شخصیت ادبی‌اش در مقایسه با دیگران از جهت گزینش واژگان، ساخت عبارات و تشبیهات بلاغی». (عزام، 1989: 10) شایان‌ذکر است بررسی اسلوب، جدا از بلاغت نیست. یک نوع تمازج و اختلاط بین آن دو موجود است. «پژوهشگران دانش بلاغت به وجود زمینههای مشترک بین این دو دانش صحه میگذارند. و در بررسی این زمینهها دنبالهرو دانشمندان علم متن هستند.». (بن ذریل، 2000 : 47) مؤید این گفتار وجود روابط ترادفی بین کلمات مشترک لفظی و تکرار و افراد و جمع و تعریف و تنکیر و استفهام و دلالت صوتی است. عناوین ذکرشده با استفاده از کتابهای بلاغی موردتوجه عمیق قرارگرفته است. (مصلوح، 2003: 177) البته در طرح و آموزش قواعد بلاغی نظریات و شیوههایی مانند هنجار گریزی، ساختارگرایی و … خودنمایی میکند که قرنها بعد، سبکشناسی بر اساس آنها به شناخت سبکها پرداخت. تفاوتی دیگر میان بلاغت و سبکشناسی این است که بلاغت با ادراک و آگاهی سروکار دارد؛ یعنی به خواننده میآموزد که چگونه کلامی فصیح و بلیغ بگوید و آن را در چه قالبهایی با توجه به اصول زیباییشناسی بیان کند. ولی سبکشناسی هم اموری آگاهانه و هم امور ناخودآگاه را در اثر ادبی میسنجد. (صدقی و دیگران، 1391: 185)
از نشانههای پیوند علم معانی(زیرشاخه علم بلاغت) توجه به مقولهی «آشناییزدایی» است که ازجمله نشانههای سبکشناختی برای تشخّص ادبیّت متن محسوب میشود. البته بین گونههای مختلف سبکشناسی و علم معانی ارتباطهای بسیاری وجود دارد؛ مثلاً «سبکشناسی تکوینی» در پی آن است تا میان روحیات و شخصیت ادیب و سبک وی پیوند برقرار کند. این نوع از نقد، سبک را بازتاب احساسات هنرمند میداند. در بلاغت نیز توجه به روحیات و شخصیت ادیب نقشی برجسته دارد. بااین‌حال توجه به‌مقتضای حال مخاطب در ابلاغ معانی (بلاغت) و توجه به روحیات آفریننده در فصاحت کلام، تناسب علم معانی را با سبکشناسی تکوینی برجستهتر میکند. ازجمله مواردی که موردتوجه سبکشناسی است و پایه و اساس «سبکشناسی ساختارگرا » را تشکیل میدهد به اثر ادبی بهعنوان پیکرهای واحد مینگرند و اجزای کلام و معنای آن را باهم میسنجند. علم معانی، برخی از مسائل و قواعد خویش را بر اساس چنین نگرشی پی‌ریزی کرده است. مثلاً عبدالقادر جرجانی در بیان اعجاز قرآن به نظریهی نظم و ترکیب مافوق اشاره‌کرده است، گرچه باوجود چنین نگرشی، علمای بلاغت در طرح و تعلیم قواعد بلاغی از آن بهره نبردهاند. توجه به تفاوت تأثیر جملات متحد المضمون در علم بیان و گاه در برخی اصول علم معانی، پیوند آن را با «سبکشناسی توصیفی» نشان میدهد. توجه و تمرکز به اصول فصاحت پون عاری بودن اثر ادبی از تنافر حروف، کراهت در سمع، تتابع اضافات و کثرت تکرار ـ به سبب ماهیت موسیقیایی این قواعد ـ علم معانی را در برخی زوایا با «سبکشناسی آوایی» پیوند میزند. (همان: 184و185)

2ـ 9 وجوه تمایز سبک‌شناسی و بلاغت
علیرغم وجود این رابطهی عمیق بین این دو دانش تفاوتهای مهمی بین این دو دانش وجود دارد. «دانش بلاغت به‌استثنای مبحث فصل و وصل که به بررسی روابط بین جملات میپردازد، فقط شواهد و مثالهای پراکنده را بررسی میکند؛ اما دانش زبانشناسی مادهی مورد بررسی خود را از شاهد و مثال نمیگیرد بلکه متن یا گفتمان را تحلیل میکند. از طرفی دیگر، در سبکشناسی، متن بدون توجه به ارزش ادبیش مورد تحلیل قرار میگیرد؛ اما دانش بلاغت، فقط کلام ادبی را مورد بررسی قرار میدهد. ویژگی بارز سبکشناسی، تأکید بر جلوههای سبک مبتنی بر آنی و زمانی است؛ اما ویژگی غالب
بر پژوهشهای بلاغی لازمانی است. (عبدالعزیز مصلوح، 2003: 177)
بررسیها حاکی از پیوند تنگاتنگ معیارهای علم سبکشناسی و علوم بلاغت کهن است؛ به این معنا علمای بلاغت در ابتدا به‌مانند سبک شناسان امروزی به بررسی متون آثار ادبی میپرداختند. البته توجه آنها معطوف به نمونههای کلامی برتر مثل قرآن کریم و آثار شعرا و نویسندگان طراز اول بود. آنها در آغاز به رصد و شناخت شیوههای بیان هنری همت گماشته بودند؛ ولی طولی نکشید که این علم فقط به بیان معیارها و قواعد پرداخت. علمای بلاغت خود ر ا مسئول تعلیم چگونگی آفرینش ادبی میدانستند و اندیشههایشان را به شکل قوانین تجویزی به ادیبان و مخاطبان تحمیل میکردند. گویا راهی برای آفرینش ادبی نبود جز شیوهای که بلاغیون معرفی میکردند. اینگونه شد که علمای بلاغت خود را از حوزهی ارزش‌گذاری و سنجش آثار ادبی بیرون کشیدند و شروع کردند به آموزش قواعد و قوانینی خاص که خودشان بنانهاده بودند. همین مسئله جوهرهی اصلی تفاوت بلاغت با سبکشناسی است، چراکه در اولی با تعلیم معیار و قواعد موجه هستیم ولی در دومی به شناخت و ارزش‌گذاری آثار ادبی میپردازد. (صدقی و دیگران، 1391: 185)

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه رایگان با موضوعسطح زبانی، زبان عربی، ایدئولوژی، هنجارگریزی

2ـ 10 معرفی سوره‌ی حج
برخی از علماء سوره مبارکه حج را مکی و برخی دیگر آن را مدنی می‌دانند، و در حقیقت این سوره هم دربردارنده آیات مکی و هم آیات مدنی به‌عنوان‌مثال: واضح است که آیاتی که از مجاز دانستن جنگ یا جهاد صحبت می‌کند، مدنی است؛ زیرا قتال یا جنگ را خداوند در مدینه شرعی کرد و همچنین آیاتی که از احکام حج سخن به میان آورده است نیز به دلیل واجب شدن فریضه حج بعد از هجرت مدنی است. آلوسی بعدازاین سخنان در رابطه با مکی یا مدنی بودن سوره حج چنین گفته است: «صحیح‌تر این است که سوره حج به‌صورت مختلط است» به این معنی که در آن ترکیبی از آیات مکی و مدنی وجود دارد. هرچند در مشخص کردن آن اختلاف است.اما اکثریت دانشمندان ترکیبی بودن سوره حج را قبول دارند». تعداد آیات این سوره به عقیده کوفیان 78 و به عقیده مکیان 77 و به عقیده اهل مدینه 76 و به عقیده اهل بصره 75 و به عقیده اهل شام 74 آیه است. شاید بتوان این اختلاف نظر را ناشی از اختلاف آنان درمورد مکی یا مدنی بودن تام آیات این سوره دانست. «الحمیم» و «الجلود» را کوفیان پایان آیه می‌دانند. «عاد و ثمود» را شامیان و «قوم لوط» را حجازیان و کوفیان پایان آیه دانسته‏اند. و «سماکم المسلمین» را اهل مکه آیه‏اى دانسته‏اند.(مترجمان، 1360، ج16: 175)
در رابطه با مکی یا مدنی بودن این سوره باید اضافه کرد که برخی از دانشمندان نیز چنین گفته‌اند: «موضوعات سوره‌های مکی و جو آن‌ها بر این سوره سیطره دارند. بنابراین موضوعاتی چون توحید، ترساندن از قیامت، اثبات روز محشر، انکار شرک، صحنه‌های قیامت و آیاتی که در مورد جهان هستی است در سوره بارز هستند اما موضوعات مدنی شامل مجاز شمردن جنگ، تشریح مناسک حج، وعده به نصرت الهی و دستور به جهاد در راه خدا». (طنطاوی، بی‌تا، ج9: 267)
ازجمله دانشمندانی که بر مدنی بودن این سوره اصرار داشته‌اند می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: قتاده گفته است که این سوره مدنی است به جزء چهار آیه که مکی هستند و شامل آیه‌های «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ» تا قول(عذاب عقیم) هستند. در مقابل مجاهد و عیاش بن أبی ربیعه گفته‌اند: تمام آیه‌های این سوره مدنی است. (طوسی، بی‌تا، ج7: 287) ازاین‌رو برخی سوره حج را از سوره‌های عجیب قرآن دانسته‌اند، زیرا در آن آیات مکی و مدنی، ناسخ و منسوخ،محکم و متشابه، سفری و حضری و غیر آن‌ها جمع شده است. (قرطبی، لاتا، ج۱۲: ۱ و السیوطی، 1974، ج۴: ۱۵۴ـ ۱۵۵)
ابن تیمیه این سوره را دربردارنده منازل سیر الی الله دانسته، چنان‌که در آن توحید و حکمت و موعظه آمده و به‌طور موجز به همه واجبات و مستحبات دین اشاره ‌شده است. (ابن تیمیه، 1988، ج5: 219)
بنا بر روایتی از پیامبر اکرم، این سوره به دلیل وجود دو سجده واجب در آن، بر سوره‌های دیگر برتری یافته است. (قرطبی، لاتا، ج۱۲: 1) و این دو آیه، آیه‌های 18 و 77 هستند. (عصر، 1990: 17) علاوه بر وجود این دو آیه، متمایز شدن این سوره به سبک و موضوعات سوره‌های مکی و مدنی، و همچنین سطح بالای زبانی، ادبی و بلاغی و فکری آن از عواملی است که می‌تواند بر اهمیت این سوره بیفزاید. تعداد آیه‌های سوره مبارکه حج 78، تعداد کلماتش 1291 کلمه و تعداد حروف این سوره به 5175 حرف می‌رسد. (الخطیب، لاتا، 3: 970و نیشابوری، 1416، ج 5: 61)

2ـ 11 علت نام‌گذاری
بدون شک آداب حج و زیارت‌خانه خدا بعد از هجرت پیامبر به مدینه صورت گرفت. این سوره به دلیل علنی شدن فریضه حج از زبان حضرت ابراهیم (ع) و اینکه در این سوره مبارکه مناسک حج، قربانی کردن و اهداف قربانی و … به‌صورت کامل توضیح داده‌شده است، به سوره حج نام‌گذاری شده است. (الزحیلی، 1991، ج16: 148 و ، مکارم شیرازی، 1421، ج10: 271)

2ـ 12 ترتیب و هدف نزول سوره
این سوره ازنظر ترتیب نزول، سوره- 104- قرآن مجید به شمار می‌رود. (نجفی خمینی، 1398، ج13: 6). و در ترتیب سوره‌های قرآن، سوره بیست و دوم است. (طنطاوی، بی‌تا، ج9: 267). در رابطه با شأن نزول برخی از آیات سورهی حج احادیث و نقل و قولهایی وجود دارد که در ادامه به آنها پررداخته می شود: در مورد شأن نزول آیه‌های 1 و 2 این سوره مبارکه عمران بن حصین و ابوسعیدی خدرى گویند: دو آیه اول سوره بهنگام شب درباره جنگجویان بنى المصطلق که از طایفه خزاعه بودند نازل‌شده است
. هنگامی‌که مردم حرکت می‌کردند، پیامبر ندا کرد و همه آمدند، اطراف پیامبر جمع شدند و آیه را بر آن‌ها خواند. آن‌قدر گریستند که سابقه نداشت به‌اندازه آن شب گریه کرده باشند. فرداى آن شب کسى زین از روى اسب‌ها برنداشت و خیمه برنیفراشت و هم چنان مى‏گریستند و اندوه می‌خوردند. پیامبر فرمود: میدانید آن روز چه روزى است؟ گفتند: خدا و رسولش داناترند. فرمود: همان روزى است که خداوند به آدم می‌فرماید: فرزندانت را به آتش مى‏سوزانم. آدم مى‏گوید: چقدر؟ می‌فرماید: از هر هزار نفر 999 نفر به آتش دوزخ مى‏برم و یکى را به بهشت مى‏فرستم. شنیدن این مطلب براى مسلمین گران آمد و بازهم گریه کردند و گفتند: یا رسول اللَّه، کى نجات مى‏یابد؟ فرمود: مژده باد که با شما دودسته یأجوج‌ومأجوج هستند که اکثریت دارند. شما در میان مردم مثل یک موى سفید هستید در بدن یک گاو سیاه. آنگاه فرمود: امیدوارم که شما یک‌چهارم اهل بهشت باشید. همه تکبیر گفتند. فرمود: امیدوارم یک


دیدگاهتان را بنویسید